اغتشاش مملكت و غارت اموال و سلب زندگانى هموطنان شوند . بيشتر زحمت را رجال هر دو بر عاجزان و ضعفاى هر دو جنس يعنى مرد و زن مىآورند ، امّا آن غرهء نفس و حميّت و مناعت طبع و خودپسندى و اطمينان دوستى و صداقت را كه اتراك عثمانى هست و غالب اوقات سبب وقوع امور مهم مىشود ، ندارند . ايرانيان از عثمانيان پوشيده‌دل‌تر ، مكارتر و عيارتر و خودجاىكن‌تر و مزاح‌گوىترند . در شكستن پيمان و دروغ آموخته‌تر باشند . چون بر تملّق و چاپلوسى عادت كرده‌اند ، در صورتى كه طمع منفعتى داشته باشند ، به هم‌شأن خودفروتنى به غايت نمايند . اگر آنان عهدى و شرطى تحريرا و تقريرا كرده باشند ، در صورت عدم ايمنى از مجازات و بيم گزند ، به نقض آن مبادرت كنند . اگر مطمئن باشند كه ديگرى نمىبيند ، بىخدشه و خراش درون و بىحكّاكى قلب ، آنچه توانند ، بكنند . همچنان اگر بدانند كه در محضر عدالت كسى او را تعرض نتواند ، از سرقت باكى ندارند . شهود دروغى در ايران بيشتر و بىشرّتر از عثمانى است . امروزه حكّام عدالت در ايران تمام فاسد و تباه‌كار و اجزاى آنان نيز مردمانى خائن هستند . وزيران ايران در مقام خود مىكوشند كه به درستى رفتار كنند ، به‌جهت اينكه غالبا با غنا و ثروت و آگاه‌تر و لايقتر از ديگران باشند . در ايران كمتر از مملكت عثمانى مشاهده افتد كه شخص از قشر پايين و پست عامه ، به يك‌بار به مرتبهء بلند و رياست و بزرگى برسد . مع هذا دسايس و فتنه‌كارى و غمّازى « 2 » و تلبيسات « 3 » مكنونه بشدّت تمام ما بين آنها به اندازه‌اى در كارست كه عثمانيها را درخور نيست . حرمسراى سلطانى مركز اين دسايس ، و خواجه‌سرايان اسباب و وسايل اين فتنه‌ها و فسادها باشند . در اين مملكت نيز چون بلاد عثمانى ، زنان را مداخلهء بسيار در امورات مهمّه باشد . اگر چه به استعانت شوهران و خواجه‌سرايان از قوه به فعل آورند ، امّا مداخلات آنان در خفيّه و پرده ، موجب اجراى غالب امورات مهمه شود . « 4 » شايد بتوان گفت كه ايرانيان از نژاد اصلى خود برگشته‌اند ، زيرا هنگام [ وقوع ] انقلابات كه بر وطن آنها رسيده ، زوايلى در آنها نيرو گرفته است . فضايلى كه امروزه در ايشان ديده مىشود ، صورت ظاهرى [ از آن وقايع ] دارد ، و آن فضايلى نيست كه در زمانى داشته‌اند ،

--> ( 2 ) . غمازى - سخن‌چينى ( 3 ) . تلبيسات ( تلبيس ) - نيرنگ‌سازى ( 4 ) . بويژه در عصر قاجار ، بانوان حرم كوشش داشتند تا در امور سياسى و مملكتى سهيم باشند .